هۆی لکاندنی ویلایەتی موسڵ بەعیڕاقەوە

  English    -   Deutsch  -  kurdi   -    كوردی   -   فارسی                                                        

هۆی لکاندنی ویلایەتی موسڵ بەعیڕاقەوە پ‌د‌ف چاپکردن پۆستی ئەلیکترۆنی

نووسینی: نیاز مەحمود

موسڵ هەر لەکۆنەوە شوێنی نیشتەجێبوونی کوردان بووە،

بە شاهێدی مێژوو نووسە ئیسلامیەکان، تەنانەت ئینگلیزەکانیش دانیان بەوە داناوە کە بەشی ڕۆژهەڵاتی موسڵ کوردستانە. ڕاپۆرتی (کۆمەڵەی گەلان)یش ئەو ڕاستیەی سەلماند کە زۆربەی دانیشتوانی ویلایەتی موسڵ کوردن، هەرچەندە ئەو کۆمیتەیەی (کۆمەڵەی گەلان) لەژێر گووشاری بەریتانیا بوو، بەڵام دانیپیادانا کە 5 لەسەر 8ی دانیشتوانی موسڵ کوردن.

عەرەبەکان ویلایەتی موسڵ بە باکوری وولاتی خۆیان دەزانن، چونکە ئەو ویلایەتە بۆ ماوەیەک لە ڕووی ئیدارییەوە بەشێکبووە لە ویلایەتی بەغداد. تورکەکان ویلایەتی موسڵ بە بەشێک لە تورکیا دەزانن بەپێی ئەوەی کوردستان ویلایەت بووە لەسەر دەوڵەتی عوسمانی، بۆیە هەریەک لە تورک و عەرەب لەهەوڵی گۆڕینی دیموگرافی ناوچەکەدا بوون.

هۆکارەکان زۆرن بۆ لکاندنی ویلایەتی موسڵ بە عیڕاقەوە، هەریەکەیان کاریگەری خۆی هەبووە، گرنگترین هۆکار (ئیستعمار) وەک (بەریتانیا، فەڕەنسا ، ڕوسیا) لە ڕێککەوتننامەی (سایکس – بیکۆ) بۆ دابەشکردنی دەوڵەتی عوسمانی و هەڵکەوتەی (جیۆپۆڵەتیک)ی ویلایەتی موسڵ ڕۆڵی گرنگی بینی. لکاندنی ویلایەتی موسڵ بە عیڕاقەوە ئامانجی ئیستعمار بوو تا دەوڵەتێکی تری هاوشێوەی دەوڵەتی عوسمانی لە ناوچەکە دروست نەبێتەوە، هەروەها بۆ ئەوەی مەترسی هەڕەشەی (بەلشەوی) ڕابگرێت و نەهێلێت تەشەنە بکەنە ناوچەکە.

ئەو هۆکارانەی ڕۆڵی گرنگیان هەبوو بریتین لە:

  • هۆکاری نێودەوڵەتی

یەکەم: (مەزهەب) لەسەردەمی عوسمانی ئەم عیڕاقەی ئێستا لە سێ ویلایەت پێکهاتبوو(ویلایەتی موسڵ کە کوردستان بوو، ویلایەتی بەغداد کە عەرەبی سوننە بوو، ویلایەتی بەسرە کە عەرەبی شیعە بوو) بەپێی ئەوەی عەرەبی ڕێژەی لە 15% ی عیڕاقیان پێکئەهێنا، لەو نێوەدا ئینگلیز بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی و زیادکردنی ژمارەی سوننەکان و پاراستنیان لەهەڕەشەی شیعەکانی باشور، چونکە موسڵ 28% عیڕاقی پێکئەهێنا، بڕیاریدا موسڵ ببێتە بەشێک لە عیڕاق تا ژمارەی سوننەکان لە عیڕاق زیاد بکات بۆ پاراستنی هاوسەنگی موسڵی کردە بەشێک لە عیڕاق.

دووەم: (سامانی نەوت) کاتێ بەریتانیا موسڵی داگیرکرد زانی سەرکەوتووە بەسەر دەریایەک نەوت بۆیە ئاسان نییە وابەئاسانی دەستبەرداری ئەو شوێنانەبن، لەبەرئەوە بەریتانیا لێهاتوانە توانی تورکیا قایل بکا واز لە موسڵ بهێنێ، ئەم ڕازیبوونەوەی تورکیا هەڵوێستی بەریتانیای بەهێزترکرد کە کێشەی موسڵ لەبەرژەوەندی خۆی تەواوبێت، توانی تەوازنی خۆی لە ناوچەکە ڕابگرێ و عیڕاقیش بخاتە ژێر (ئینتدابی) خۆی، هەر هۆکاری نەوت بوو وایکرد بەریتانیا ڕێز لە ئاگربەستی مۆدۆرۆس نەگرێ .

سێیەم: (هەڵکەوتەی جیۆپۆلیتیکی موسڵ) ئەم ناوچەیە هەڵکەوتەیەکی ستراتیژی گرنگی هەبوو هەم لەڕووی ئابووری و هەم وەک بەربەستێک لە بەردەم پێشڕەوییەکانی ڕوسیا بۆ بڵاوبوونەوەی بیری کۆمۆنیستی لەناوچەکە، هەروەها هاوسنوورە لەگەڵ سێ نەتەوەی(کورد،تورک،عەرەب) و بوونی زنجیرە چیا سەختەکان وەک پارێزگاریەک وایە لەترسی هەڕەشەکانی سوپای تورک، لەدیدی بەریتانیا ویلایەتی موسڵ ڕێگای بەستنەوەی نێوان(قاهیرە – کلکتا)یە لەبەر ئەوە بۆ گەرەنتی کردنی ئەو ڕێگایە دەبوایە موسڵی داگیر بکردایە. بۆیە موسڵ لە ڕووی ئابووری و جوگرافیەوە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی  بەریتانیا زۆر گرنگ بوون.

  • هۆکاری ناوخۆ

کاتێ جەنگی جیهانی یەکەم کۆتاییهات و کێشەی ویلایەتی موسڵ سەریهەڵدا ئینگلیزەکان ڕێگایاندا بە شێخ مەحمودی حەفید کە حکومەتێکی کوردی لەژێر چاودێری خۆیان دابمەزرێت، بەڵام پاش بێ ئومێدبوونی شێخ مەحمود لە ئینگلیزەکان و ڕووکردنی بەلای تورکە کەمالیەکانەوە وا لەبەریتانیا دەکات متمانەی بە شێخ نەمێنێ و بگەڕێت بەدوای سەرکردەیەکی وەک (سەید تەهای شەمزینی) ئەمیش پەسند نەکرا لای ئینگلیزەکان. لەو سەردەمەدا لە کوردستان بیروبۆچوونی دەرەبەگی و کولتوری خێڵکی سیاسی کۆمەڵایەتی بەربەستێکی گەورە بوون لەبەردەم یەکبوونی نەتوەی کورد، هەروەها کێشەی نێوان سەرکردەکان و تێگەیشتنیان ڕۆڵی کاریگەری هەبوو . خۆشباوەڕی سەرکردەکانی کورد، خەڵەتاندنی کورد لەلایەن عەرەب و تورکەوە، بەکەم سەیرکردنی کورد وەک کەمینەیەکی نەتەوەیی، هەرچەندە کورد ڕاپەڕینی دەستپێکرد، بەڵام بارودۆخ لەبەرژەوەندی کورد نەبوو. ئەمانە هۆکاری لکاندنی موسڵ بوون بە عیڕاقی عەرەبیەوە، هەردوو هۆکاری دەرەکی و ناوخۆێ ڕۆڵی گەورەیان بینی لە یەکلایی کردنەوەی کێشەی موسڵ .

FPPK

02.12.2016